يكى از مظاهر اين روح ، فرمودهء امام على ( ع ) در جواب كسى است كه دربارهء قدر پرسيد . امام فرمود : « بحر عميق فلا تلجه » سپس به او گفت : « طريق مظلم فلا تسلكه » سپس فرمود : « سر اللّه فلا تكلفه » « 1 » يعنى درياى ژرفى است داخل آن نشو ، راه تاريكى است از آن راه مرو ، راز خداوند است در مقام كشف آن برنيا . امام در پاسخ يك عرب دهاتى كه از او پرسيد معناى آنكه مىگوييم « خدا يكى است » يعنى چه ؟ فرمود : گفتن خدا يكى است ، چهار وجه دارد : اطلاق دو وجه آن بر خدا جايز نيست ، و دو وجه ديگر آن در مورد خدا ثابت است . اما آن دو وجه كه اطلاقش بر خدا جايز نيست : آنست كه گوينده بگويد يكى است و قصدش مرتبهء عددى باشد ، اين نسبت جايز نيست ، زيرا كسى كه دو ندارد داخل در باب اعداد نيست . مگر نمىدانى آنها كه گفتند خدا سومين از سه است كافر شدند . يا آنكه گفته شود : او يكى از مردم است . يعنى نوع از جنس ، آن هم جايز نيست ، زيرا تشبيه است و خداوند جل و علا از تشبيه دور است . اما دو وجه ديگرى كه اطلاق آن دو بر خالق جايز است اين عبارت است : او يكى است كه در اشياء شبيه ندارد ، يا گفته شود : او يكى از معانى است ، او تقسيم به وجوه نمىشود ، نه عقل است و نه وهم ، اين‌گونه است پروردگار ما . و باز در جواب سائلى كه پرسيد : آيا پروردگار تو قادر است دنيا را در داخل يك تخم‌مرغ بگنجاند بدون آنكه دنيا كوچك شود يا تخم‌مرغ بزرگ ؟ امام به او جواب داد : خداوند تبارك و تعالى منسوب به عجز و ناتوانى نمىشود ، و چيزى را كه از من پرسيدى شدنى نيست . اما بعد از دوره و عصر امام على ( ع ) مظاهر اين روح بروز بيشترى داشت ، هنگامى كه در آن تاريخ و در عصر اموى و عباسى جهت‌گيريهاى مختلف و فرقه‌هاى متباين و افكار تازه‌اى كه ترجمهء علوم ملتهاى ديگر مطرح كرده بود ، به وجود آمد . اين مراتب يك عامل قوى بود ، در برانگيختن سؤالات در اطراف هرچه به انسان و به هستى اتصال دارد ، و يا به خالق عالم ارتباط داشت ، و از مظاهر اين بيدارى فكرى و علمى احاديث و رواياتى است كه از ائمهء اهل بيت رسيده و با حيات و زندگى انسان و تفكرات او تماس دارد ، يا ارتباط به عقايدى دارد كه در كتب حديث شيعه ، امثال اصول كافى و توحيد صدوق و كتابهاى ديگر بيان شده است . مخصوصا احاديثى كه به خالق و افعال

--> ( 1 ) - توحيد صدوق ص 374